Ốc mút
 
Một người em khi đọc bài ''Ốc đĩa xào'' của tôi, cậu bảo: Anh viết tiếp về ốc mút đi. À, ốc mút.

Mới nghe thấy thế, không hiểu sao trong đầu tôi lóe ngay lên bài ca thuộc từ hồi bé, từ thuở chăn trâu cắt cỏ, mò cua bắt ốc, có tiếng sách giáo khoa (hình như các nhà soạn sách xếp vào phần các bài hát đồng dao hay là các bài ca nghề nghiệp gì đó), sau lại được đọc lại trong cuốn ''Tục ngữ, ca dao, dân ca Việt Nam'' của Vũ Ngọc Phan: Trời mưa/ Quả dưa vẹo vọ/ Con ốc nằm co/ Con tôm đánh đáo/ Con cò kiếm ăn/ Em đi lên rừng/ Hái quả bứa chua/ Em xuống dưới khe/ Mò con ốc nhỏ/ Em tra vào giỏ/ Em bỏ vào nồi/ Nó sôi sùng sục/ Nó sôi xình xịch/ Em đổ nó ra/ Em mút chí cha /Là cha chí chút/ Chì chà chì chụt/ Canh ốc thì nhạt/ Canh bứa thì chua/ Trời mưa/ Quả dưa vẹo vọ/ Con ốc nằm co/ Con tôm đánh đáo/ Con cò kiếm ăn... Nhớ bài ca này vì đọc lên thấy nó ''thân phận'' thế nào ấy, cộng với sự là lạ, ngồ ngộ, nhất là cái đoạn nhân vật ''em'' đi lên rừng (trong cái ngày mưa ấy) để hái bứa, xuống suối bắt ốc, rồi luộc ốc và ngồi mút chí cha chí chút, chì chà chì chụt (mà chắc chắn là ốc mút rồi, ốc mút thì mới mút thế chứ), để rồi thấy ''canh ốc thì nhạt, canh bứa thì chua''.

Thì hồi bé, tôi cũng đã từng đi bắt ốc suối, thấy có ốc nhể và nhiều hơn là ốc mút. Ốc mút ở nước ngọt hình như chỉ thấy ở suối; ở đầm, trằm hay ao, hồ không thấy nó thì phải, hoặc có thì rất ít, không nhiều như ở suối. Cũng ''tra vào giỏ'', về nhà ''bỏ vào nồi'' lẫn với lá bưởi, củ sả và kỳ lạ, cũng thấy nó lúc đầu ''sôi sùng sục'' sau ''sôi xình xịch'' thì chín, đổ ra, lấy cái thớt, con dao, ngồi chặt trôn (đít) ốc rồi hăm hở mút ''chí cha chí chút, chì chà chì chụt''. Có con rất khó mút, mút đau hết cả môi, rát hết cả lưỡi mà không ra. Người lớn bảo: Mày quay lại, mút ngược đằng đít nó, cho nó tụt lại, sau quay lại mới mút tiếp, mút mạnh một cái, là được. Tôi làm theo, thành công. Nhưng không ít con cũng gan lỳ tướng quân, xoay đủ cách, mút hết hơi nó cũng không ra, tức mình, lấy dao đập nát, rồi ngồi gỡ vỏ, lấy được cái ruột bé tý, nhấm ăn, lấy làm hả hê. Có điều, ngay lúc mút, đã thấy nó nhạt, nếu không nhúng vào nước chấm pha gừng, chả cần phải chờ đến lúc húp thử nước ốc luộc mới thấy câu ''nhạt như nước ốc''. Nhưng sao trong bài ca trên lại là canh ốc và sao ''canh ốc'' lại nhạt nhỉ? Nếu cứ theo nguyên thể của bài ở đây thì phải là ''nước ốc'' (luộc) mới đúng. Hay là vì nó liên quan đến ''canh bứa'' phía sau nên phải đổi thành ''canh ốc'' cho hợp lý? Hay là còn ẩn ý gì khác? Tóc bạc hết rồi, vẫn thấy nhiều bài ca dao, dân ca của các cụ xưa không thể hiểu được hết ý. Tỷ như câu: Gái thương chồng đương đông buổi chợ/ Trai thương vợ nắng quái chiều hôm. Người bảo thương thế là thương rất ít, lại có người bảo, không thương thế là thương rất nhiều.

Đang mạch, nói tiếp một chút về nước ốc luộc. Cách đây, thấm thoắt thế mà đã mười năm, ''người ấy'' ở Hà Nội, rủ tôi đi ăn ốc vào một đêm mùa đông, Bà bán hàng, chắc đã quen nàng lắm, nên chúng tôi vừa mới ngồi xuống chưa ấm chỗ, đã múc cho hai lưng bát nước ốc luộc nóng hôi hổi, thơm lừng mùi lá bưởi, mùi sả. Nàng bảo: Anh húp đi, xem thế nào. Tôi húp và ngớ ra vì ngạc nhiên, nước ốc không hề nhạt, rất vừa, nồng hương bưởi, sả, rất ngon. Nàng lại bảo: Húp lưng bát nước ốc luộc nóng này rồi thì sau đây ăn ốc không sợ bị ốc làm lạnh bụng, không sợ đau bụng nữa. Bà bán ốc cũng phụ họa: Đúng đấy! Có người cứ ăn ốc là bị đau bụng. Uống nước ốc luộc này xong là ăn được tất. Ô là là... Thế thì, có cả ''ngọt như nước ốc'' chứ?! ''Nhạt như nước ốc''/ ''ngọt như nước ốc''. Kỳ lạ!

Về sống với Vịnh Hạ Long, nói chuyện ốc mút, vợ tôi người Hạ Long bảo ''ốc này em cũng được ăn từ hồi bé. Nhưng không phải đi bắt, mà mua ở ngay cổng trường. Người ta bán ốc ủ nóng trong thúng. Xúc bằng cái bát con. Được một vốc. Lấy cái đồng 5 xu để bẻ trôn. Có hôm đang ăn thì trống vào lớp đổ ốc vào cặp, vào lớp giấu cô, bẻ mút tiếp...''. Cô ấy còn bảo, có lúc chẳng có đồng 5 xu thì bẻ trôn ốc bằng kẽ hở ở bàn, ghế học, ''bẻ được hết!”.

ừ nhỉ, thuở tiêu tiền hào, có cái đồng 1 xu, 2 xu, 5 xu có lỗ. Lỗ cái đồng 5 xu bẻ trôn ốc mút rất tiện. Mà hình như trong túi đứa nào cũng có những đồng xu này, để mua quà, để chơi đánh đáo; mua ốc mút thì dùng để bẻ trôn. Người bán ốc không trang bị cho thứ để bẻ.

Thế rồi đến thời đổi tiền, tiêu tiền đồng, tiền nghìn, không còn đồng 5 xu có lỗ, người bán có một đoạt những miếng tự tạo, hình như làm bằng tôn khá dày, hình chữ nhật, kích cỡ khoảng 5cm x 2,5cm, đục lỗ ở giữa. Gớm, bọn con gái, chúng nó cứ bẻ toanh toách, nghe rõ là vui tai.

Bây giờ người ta bẻ ốc mút bằng gì bạn biết không? Bằng kìm. Loại kìm nhỏ để tút cắt dây điện nhỏ, nơi gần khớp nối hai gọng kìm có lò xo để luôn đẩy cho miệng kìm mở ra. Dùng kìm này để cắt trôn ốc mút cứ là ngọt xớt. Tôi cắt nhanh cũng chẳng thua bọn con gái. Anh chủ quán bảo kìm này mua 12 ngàn một cái, của Trung Quốc. Ốc mút nước mặn (biển) khác hẳn với ốc mút nước ngọt (suối) về vị. Nó không nhạt, mà đậm đà hơn, đến mức chả cần chấm vào bát nước chấm pha gừng, chua chua ngọt ngọt, cay vị tương ớt mà vẫn thấy ngon. Có điều, một vốc trẻ con ốc mút ngày vợ tôi còn bé đi học mua, chỉ mấy xu, giờ đĩa ốc mút gom lại, cũng chỉ vốc trẻ con, không hơn, tãi ra trong đĩa nhìn thế thôi, mút nhoáng cái hết, mà những 20 ngàn một đĩa. Đắt ơi là đắt! Trong khi ốc chỉ to bằng đầu đũa.

Ai là người ăn ốc mút đầu tiên? Chắc chắn là người tiền sử. Ở Vịnh Hạ Long có một cái hang, gọi là Động Mê Cung, rất đẹp, có tua du lịch đi qua đấy, cho vào thăm động đấy, trong động này thảy có rất nhiều vỏ ốc chồng đống lên nhau cao hàng mét, đã gần hóa thành vôi. Ốc mút khá to, gần bằng ngón tay út. Rất thú vị là tầng vỏ ốc này, cả triệu con như một, đều không còn trôn. Ngày đó người tiền sử bẻ trôn ốc mút bằng gì nhỉ? Cứ như suy đoán của chúng ta bây giờ chắc lấy đá ghè. Chứ dùng răng cắn, thì răng của họ phải khỏe lắm. Còn như, biết đâu, đấy lại là của một nền văn minh đã lùi xa, người ta còn dùng thứ bẻ trôn ốc mút hiện đại hơn cái kìm cắt dây điện như hiện nay thì sao? Bởi lịch sử loài người tiến triển như một hình xoáy trôn ốc.

Có trời biết. Thôi, khỏi bàn. Cứ biết ốc mút, rõ ràng là một món khoái khẩu, kể từ khi có loài người trên trái đất... Và lối ăn vẫn y xì phoóc: Bẻ trôn rồi mút chí cha là cha chí chút, chì chà chì chụt, chì... chà... chì... chụt...

Ý, tý quên! Mách bạn một bí mật để xác định xem người đang đối thoại với mình bảo đã ăn ốc mút rồi có đúng thật  không. Nếu họ bảo, ăn thứ ốc này cứ hay bị cái vảy của nó mắc nơi hàm ếch, rất khó dùng lưỡi đẩy ra được, thì đúng.

Trần Giang Nam
Theo baoquangninh.com.vn